Vrai sur toi même

Het is door andere toestanden een beetje uit beeld geraakt, maar tot een paar jaar geleden was de 'Nederlandse identiteit' een van de belangrijkste gespreksonderwerpen in couranten en aan talkshow-tafels. 

  Grofweg kwam het erop neer dat rechts vond dat we onze identiteit verloren door massa-immigratie, waarbij het linkse antwoord meestal was dat er helemaal niet zoiets bestaat als een 'Nederlandse identiteit'.

   Dezelfde discussie kun je voeren over de Europese identiteit, waar we het als veredelde provincie van Duitsland waarschijnlijk toch vooral van moeten hebben en daar heeft de Duitse filosoof Peter Sloterdijk twee jaar geleden een boeiend boek over geschreven: Het continent zonder eigenschappen. Bladwijzers in het boek Europa. 

  Wat zijn die bladwijzers die Europa uniek maken in de wereldgeschiedenis? Volgens Sloterdijk zijn dit onder meer de Europese individualiteitscultuur en de Europese bekenteniscultuur. Het eerste bestaat uit een 'modernisering van de beroemdheid':

De blijde boodschap van de moderne tijd luidt: je hoeft niet van adel te zijn om roem te vergaren! Onderscheid je door je talenten en door je werk! Zorg ervoor dat je aandacht krijgt voor je daden en geschriften, en je komt naast koningen te staan, en wie weet zelfs boven hen!

Sloterdijk noemt de dichter Petrarca (1304-1374) als een van de eerste Europeanen die toonde dat je niet van adel hoefde te zijn om (in Europa) als adel behandeld te worden:

[...] voor het eerst werd een burgerlijke tijdgenoot met goedvinden van de koning van Napels, op het Capitool tot poeta laureatus gekroond - een gebeurtenis die tot in de achttiende eeuw aan hoven en hogescholen werd gekopieerd. 

Het was de geboorte van het 'genie': dat typisch Westerse fenomeen van de briljante kunstenaar/wetenschapper/sporter die minstens op dezelfde hoogte staat als koningen en keizers. Een fenomeen mede mogelijk gemaakt doordat Europa de 'Grande Ecole' van de wereld was, waarbij de leerling belangrijker werd dan de (in andere culturen als hoogst aangeslagen) leraar:

De belangrijkste psychoculturele uitvinding van Europa is dus niet de leraar [...] maar de student bij wie het lukt deemoed en ambitie gelijktijdig te activeren. 

De tweede bladwijzer betreft de Europese obsessie met zelfontleding en biechten, waar onder meer Augustinus van Hippo in de vierde eeuw al overtuigend mee begon. Rousseau deed dit in de achttiende eeuw nog eens dunnetjes over en daarna was het hek echt van de dam:

In de tijdsspanne tussen de latere achttiende eeuw en de beginnende twintigste eeuw heeft de Europese cultuur het dire vrai sur toi même tentoongespreid op een wijze die in andere civilisaties haar weerga niet kent. 

Een interessante casus in dit kader is die van de Turks-Nederlandse schrijfster Lale Gül en haar debuutroman Ik ga leven. Veel Europeser dan wat Gül daarin deed wordt het niet: een literaire bekentenis in de traditie van Rousseau. Als beloning kreeg ze zeer goede verkoopcijfers uit autochtoon-Nederlandse hoek en ernstige doodsbedreigingen uit met name orthodox-islamitische hoek. Er zal een religieuze revolutie nodig zijn om aan dit laatste echt iets te veranderen. Laat 'revolutie' nu ook een van Sloterdijks bladwijzers zijn en bovendien een waar we niet alleen maar profijt van hebben:

Aan de ontworteling van een verbruikte herkomst zou echter altijd een plechtige belofte aan een legitieme bron van van geestdrift moeten beantwoorden, wil het individu in de postrevolutionaire ruimte niet volledig gedesoriënteerd raken; in de malaise na de tijd van de strijd vallen ze al te makkelijk ten prooi aan een dof niet-weten-hoe-nu-verder. Dat zou - entre nous- al op de huidige Europeanen kunnen slaan, die vaak radeloos naar Brussel kijken en niet weten of het echt de betere engelen van onze natuur zijn die daar voor het vervolg zorgen. 

Verdwaasde aan revoluties verslaafde Europeanen die niet meer weten waar ze het moeten zoeken en conservatieve immigranten die allergisch zijn voor elke vorm van revolutie, daar komt het zo'n beetje op neer. 

  De gevoelens die ik hierover heb zal ik neerschrijven in een zevendelig autobiografisch werk dat over twintig jaar verschijnt en waar ik (als Zweden dan nog bestaat) hopelijk een Nobelprijs voor krijg. 

Handel

Ik zat aan de Vredenburgkade een biertje te drinken en The Big Sleep te lezen van Raymond Chandler. Een boek vol bloedzuigers, afpersers, gangsters en moordenaars.

  Het contrast met de omgeving kon niet groter zijn.
  De zon scheen als een brandende fakkel, het water van de Stadsbuitengracht schommelde gemoedelijk.
  Dat was weleens anders geweest. Twintig jaar geleden stroomde hier geen water, stoven onder je voeten de auto’s op een zesbaansweg van niets naar nergens. Een donker hoekje Hoog Catharijne, bevolkt door dealers, verslaafden en mannen op zoek naar problemen.
  Nu is het een groen en vrolijk stukje Utrecht, met studenten in korte broek op de traptreden aan de waterkant. 

 Toch wordt er nog steeds gedeald.
 Waar mensen zijn wordt handel gedreven, het zit in ons DNA. Het enige dat verandert, is het handelswaar.
 
  Een jongeman, op het oog een student, drentelt al een tijdje rond tussen terras en kade. Hij heeft een vierkant doosje in zijn hand, af en toe gluurt hij onder het deksel. Van links komen de kopers het beeld in fietsen. Een vrouw van een jaar of veertig en een jongen van een jaar of twaalf. De vrouw draagt een ruim hangende jurk en heeft een zonnebril op haar voorhoofd. De student begint te praten als Brugman, het doosje houdt hij voorlopig voor zijn borst. Zijn ogen schieten van de vrouw naar de jongen, hij doet net iets te ontspannen.
 
  De vrouw knikt, ze gelooft het wel. Het doosje gaat over naar de jongen, die behoedzaam onder het deksel gluurt en een vinger naar binnen steekt. 

  Ook zijn moeder werpt een blik.
  

  Alles wijst erop dat er in het doosje iets levends zit. Een piepjong katje? Een paar wandelende takken? De jongen haalt een briefje uit zijn broekzak, het lijkt op twintig euro. De student lacht voor het eerst echt ontspannen, spreekt nog wat woorden en wandelt weer weg. Moeder en zoon blijven nog even staan praten, totdat moeder een kus op de wang van de jongen wil drukken. De jongen duikt weg en verdwijnt richting het Paardenveld. 

  Zijn moeder staart hem na. Ze vouwt het doosje nog eens goed dicht, plaatst het zorgvuldig in haar fietstas en schuift haar zonnebril voor haar ogen. Ze verlaat als laatste het toneel, de kijker achterlatend met een gevoel van verlatenheid. 

Vriendjes

Weinig mensen weten dat Jesse Welles geboren is in een boom. Op een dag brak hij door de bast heen en stapte op de mossige grond van een bos in Arkansas. Hij schudde een paar keer met zijn hoofd, kreeg een gitaar aangereikt door een zwarte beer en begon te wandelen. De vogels zongen melodietjes, intuïtief plukten zijn vingers de juiste snaren aan. 

  De mensentaal pikte hij op door ’s avonds onder open ramen naar tetterende televisies te luisteren.

   

  Lang dacht hij dat hij de enige in zijn soort was.
  Toen liep hij op een dag over een groene weide en hoorde een echo. Er klonk een tweede gitaar, een tweede mensenstem. Zijn spiegelbeeld hield halt op een halve meter afstand. Sprakeloos staarden de twee elkaar aan.
 
  ‘Jesse’, zei Jesse, terwijl hij naar zichzelf wees.
  ‘Daniel’, zei de ander, die ook naar zichzelf wees.
  ‘Bob Dylan?’ vroeg Jesse.
  ‘Bob Dylan’, bevestigde Daniel.
 
  Grijnzend begonnen ze te spelen, de vogels luisterden aandachtig en een eindje verderop tikte een zwarte beer goedkeurend de maat op een boomstam.

Wroeging

Den Bosch, het wordt steeds meer

een spookstad met schimmen
uit het verleden, zo is de bibliotheek
waar ik ooit Ulysses leende
verbouwd tot ballenbak waarin 
Gen Alfa’s spelen.
 
Neergestreken op een terras
langs de weg die we vroeger
jogden, onze voetstappen sinds
lange tijd verdwenen en over Odysseus
gesproken, heeft iemand die nieuwe
film gezien?
 
Ja, Odysseus, de Vernietiger der Steden
is nu een getraumatiseerde man
met wroeging over zijn verleden.
 
Oh, heeft iemand dan die nieuwe serie
met Lucky Luke gezien? Ja, die relaxte
cowboy met de snelle handen
is nu een gebroken man met
wroeging over zijn verleden.
 
Oh, heeft iemand dan die laatste
Star Wars-films gezien? Ja, de
originele held, Luke Skywalker,
is nu een verbitterde kluizenaar
met wroeging over zijn verleden.
 
Oh, heeft iemand dan die film over
He-Man gezien?
 
Ja, He-Man, de Meester van het
Universum is nog steeds sterk en
Skeletor is nog steeds boosaardig.
 
Laten we dan drinken op He-Man
en Skeletor, dat ze altijd oppervlakkig
mogen blijven en nooit wroeging over
hun verleden zullen krijgen.  

Verbroedering

Van de vele blijmoedig verkondigde misvattingen die je zoal tegenkomt in het leven, zal dit toch wel een van de grootste zijn: ‘sport verbroedert’.

 Het klinkt ongeveer even logisch als 'een razzia op zijn tijd verbroedert' of 'een vreemd land binnenvallen verbroedert.'

  Zelf had ik bijvoorbeeld nooit een bijzonder uitgesproken mening over Portugezen. Totdat het Nederlands elftal op 25 juli 2006 op het WK tegen Portugal speelde, een wedstrijd die heel toepasselijk de geschiedenis in gegaan is als de ‘Slag van Neurenberg’.

  Sinds die slag zijn de schellen van mijn ogen gevallen: Portugezen, dat zijn miezerige, zuigerige, door en door verdorven üntermenschen, door de Atlantische oceaan uitgespuugde gnooms die de Europese voetbalvelden terroriseren met hun geperfectioneerde anti-voetbal.
 
  Ik dacht lange tijd dat het niet veel erger kon, totdat Nederland op 9 december 2022 op een ander WK een kwartfinale speelde tegen Argentinië. Vergeleken met die Argentijnen werden de Portugezen met terugwerkende kracht vriendelijke, hardwerkende jongemannen. Dankzij deze wedstrijd kreeg ik een levenslange hekel aan het zogenaamde voetbalfenomeen ‘Lionel Messi’.
  Waar anderen een voetbalwonder zien, zie ik sindsdien een misvormde woelrat op voetbalschoenen, een knaagdier met platvoeten dat zich als een blinde lemming op de vijandelijke linies stort, tegen de eerste de beste verdediger aanbotst, waarna hij zich met veel gekrijs op de grond laat vallen, zijn zwarte kraaloogjes op de scheidsrechter fixeert en als beloning een vrije trap krijgt.
   Hieromheen lopen dan nog een stuk of acht psychopaten wiens gezuig, gezaag en gejank door de welwillende Nederlandse media zonder uitzondering wordt omschreven als ‘grinta’, iets wat we in de Nederlandse volksaard node zouden missen.
  Het lijkt me dat we die ‘grinta’ net zo kunnen missen als een Nederlandse ICE-divisie, of denken de grinta-liefhebbers dat zo’n volksaard zich beperkt tot het voetbalveld? 

  Waarschijnlijk kan de gemiddelde Argentijn nog geen bruin brood bestellen zonder de halve broodafdeling te verbouwen omdat er geen spelt-volkoren meer beschikbaar is, waarna hij een bejaarde onderuit hoekt om het gewenste brood alsnog uit haar mandje te stelen en bij de manager gaat klagen dat hij gediscrimineerd wordt.
 
 Het WK dat momenteel bezig is, doet weinig om mijn Argentijnenfobie te verminderen. Natuurlijk hangt er een sfeertje van corruptie om die Argentijnse ploeg, was dat land na de Tweede Wereldoorlog niet het favoriete toevluchtsoord van de nazi’s, via de zogenaamde rattenlijn?
 Heeft iemand eigenlijk al eens uitgezocht of er geen rechtstreekse bloedband is tussen die gevluchte oorlogsmisdadigers en het Argentijnse elftal? En hoeveel van die Argentijnen wonen momenteel in Nederland? Waar is de PVV als je ze nodig hebt?
  Het is maar goed dat het WK bijna voorbij is, nog een paar weken verbroedering en de anti-Argentinië partijen zullen in de hele wereld als paddenstoelen uit de grond schieten.

Het ethische en het esthetische

In 1924 richten filosoof Moritz Schlick, wiskundige Hans Hahn en sociaal hervormer Otto Neurath in Wenen de Wiener Kreis ( Weense Cirkel) op. 

  Het vormde de basis voor het logisch positivisme: een wijsgerig stelsel dat alleen aanvaardt wat zintuiglijk waargenomen kan worden. Een van de twee werken die deze stroming aanzwengelde was de Tractatus Logico-Philosophicus van Ludwig Wittgenstein. Dit werk opent met de stelling:

 
1. De wereld is alles, wat het geval is.
1.1. De wereld is de totaliteit van de feiten, niet van de dingen.
1.11. De wereld wordt door de feiten gedefinieerd en daardoor dat hij alle feiten is.
1.12. Immers het geheel van de feiten bepaalt wat het geval is en ook wat er allemaal niet het geval is.
1.13. De feiten in de logische ruimte zijn de wereld.
1.2. De wereld valt in feiten uiteen.
1.21. Iets kan het geval zijn of niet het geval zijn en de rest kan hetzelfde blijven.
 
Tot zover kan ik de Tractatus nog wel volgen, maar het is me nooit gelukt me er helemaal doorheen te worstelen. Aangekomen bij stelling 3.3441 staat er bijvoorbeeld:
 
We kunnen bijvoorbeeld het gemeenschappelijke van alle notaties voor waarheidsfuncties als volgt uitdrukken: zij hebben gemeen dat ze zich allemaal bijvoorbeeld laten vervangen door de notatie van "¬p" ("niet p") en "p ∨ q" ("p of q"). Hiermee wordt aangegeven hoe een bijzondere mogelijke notatie ons algemene inzichten kan verschaffen.
 
Na drie keer lezen begrijp ik wat er staat, maar ik blader uiteindelijk toch altijd snel naar het einde, waar Wittgenstein interessante dingen over ethiek, psychologie en schoonheid heeft te zeggen. Zoals:
 
6.421 Het is duidelijk dat de ethiek niet onder woorden gebracht kan worden. Ethiek is transcendentaal. (Ethiek en esthetiek zijn één.)
 
Ook mooi is:
 
6.52 Wij voelen dat zelfs wanneer alle mogelijke wetenschappelijke vragen beantwoord zijn, onze levensproblemen nog helemaal niet zijn opgelost. Natuurlijk blijft er dan geen enkele vraag meer over; en juist dit is het antwoord.
 
Een tekst waar geen dichter zich voor hoeft te schamen. Of:
 
6.522 Er zijn, inderdaad, dingen die niet in woorden zijn uit te drukken. Ze manifesteren zichzelf. Zij zijn wat het mystieke is.
 
In 1983 opende een stel filosofisch onderlegde ondernemers in Chicago de Wieners Circle, een restaurant dat onder meer hotdogs (‘Wieners’) serveert. Het restaurant staat bekend om het nachtelijke gescheld tussen werknemers en klanten: een soort ‘taalspel’ dat Wittgenstein waarschijnlijk wel interessant had gevonden.

 
Onlangs speelde Jesse Welles, wiens transformatie tot een jonge Bob Dylan bijna lijkt voltooid, voor de Wieners Circle het liedje ‘Take Me Home, Country Roads’ van John Denver. Een optreden waarbij het esthetische en het ethische aardig samenvielen:

Alle liedjes leiden naar Dylan

In de jaren negentig had je het gezelschapsspel 'Six degrees of Kevin Bacon'. Het idee van dit spelletje was dat Kevin Bacon in zoveel films zat, dat je elke acteur of actrice via hoogstens zes films tot een film met Kevin Bacon kon herleiden. 

  Een klassiek voorbeeld was: Jennifer Lawrence speelt in The Burning Plain met Charlize Theron (1). Charlize Theron speelt in Trapped met Kevin Bacon (2). Het Bacon-nummer van Lawrence was dus 2.

  

  Waarschijnlijk zou je iets soortgelijks met de liedjes van Bob Dylan kunnen doen. Pak een willekeurig nummer en via hoogstens zes covers kom je bij een nummer van Dylan uit. 

Dit had ik bij mijzelve overdacht

verregend, op een middag

domweg fietsend door de Achterstraat

- om J.C. Bloem maar eens te parafraseren. Ik had namelijk net in de supermarkt dit nummer gehoord:

Het is typisch zo'n winkelliedje dat je al honderd keer gehoord hebt, zonder te weten van wie het is of wanneer het gemaakt is. Een beetje googelen leerde me dat het een remix is van het liedje 'I Follow Rivers' van Lykke Li. En ik vond ook meteen een mooie cover door de Belgische band Triggerfinger, live op de radio bij Giel Beelen, waarbij iemand met een mes glas en mok bespeelt:

Als we vertrekken bij Lykke Li, dan is haar Dylan-nummer 2, want Triggerfinger heeft een hele aardige cover van het Dylan-nummer 'Father of Night':

Het origineel staat op New Morning, de plaat die Dylan volgens de meeste Dylanologen snel uitbracht na de vernietigende reacties op zijn album Self Portrait. In de zwaardere versie van Triggerfinger krijgen de teksten over de Bijbelse Vader van de Nacht een lading die ik er eigenlijk beter bij vind passen en de woorden meer openbreken dan Dylan zelf deed: