Hoogste vorm van vleierij

Bob Dylan begon zijn carrière als een bijna griezelig accurate Woody Guthrie-imitatie, waarna nog vele vervellingen volgden. Zelf is Dylan natuurlijk ook vaak geïmiteerd/geparodieerd. Wie deed dit het beste?

Laten we beginnen met 'Bob Dylan Blues' van Sid Barrett, oprichter van Pink Floyd: 

Het is een aardig liedje dat je al snel mee gaat zingen. De kritiek op Dylan wordt meer letterlijk uitgespeld, dan door middel van persiflage:

Going to write me a song

About what right's and what's wrong 

Een nummer dat wel vol op de persiflage-tour gaat, is 'Bob' van Weird Al Yankovic:

Het is een 1-op-1 persiflage van Subterranean Homesick Blues, met als bonuselement dat alle zinnen een palindroom zijn. Het is op zich al indrukwekkend dat je zoveel palindroom-zinnen kan verzinnen (pre-AI), en sommigen komen er nog aardig Dylanesk uit ook:

Nurse I Spy Gypsies, Run!

Dit is typisch zo'n zinnetje dat voldoet aan dat Dylaneske evenwicht tussen absurditeit en realisme. Het is geen totale onzin, je kan vrij makkelijk een scenario verzinnen waarin iemand een verpleegster waarschuwt voor aanstormende zigeuners, zodat je er toch een beeld in je hoofd bij vormt.

Dit kan wat minder gezegd worden van de parodie door John C. Reilly in de film 'Walk Hard', een vrij geniale persiflage op de muzikale biopic. Reilly zet een zwarte zonnebril op en parodieert de midden jaren zestig-Dylan met de stream-of-consciousness-achtige teksten, inclusief de 'too cool for school'-interviews met journalisten die het allemaal niet begrepen:

Eerlijk is eerlijk, zinnen als: 

Inside the three-eyed monkey within inches of his toaster oven life 

zijn zelfs voor Dylan wat te absurd.

Nee, de prijs voor de beste Dylan-imitatie gaat naar niemand minder dan Paul Simon, die in een enkel liedje bijna alle aspecten van de typische Dylan-song combineert. 

Om te beginnen zijn er (heel Dylanesk) meerdere versies van dit nummer met verschillende teksten. Het bestaat voor een deel uit gegoochel met allerlei bekende namen (zoals de Lyndon Johnson uit de titel, die in een andere versie verandert in Robert McNamara, maar ook onder meer Jack Kerouac en Walt Disney). 

Na de Dylaneske zin 'I smoke a pint of tea a day', verandert het liedje in een Dylaneske 'talking blues', compleet met onderdrukt gegrinnik. In een andere versie dan onderstaande zitten daar ook nog korte Dylaneske mondharmonica-solootjes tussen.

Het liedje staat als een huis en is zowel persiflage als ode aan Dylan, met de geweldige zinnen:

When in London, do as I do

Find yourself a friendly haiku

Tot slot nog een eervolle vermelding voor The Doors. Toen die wat gaten moesten vullen binnen het liedje 'Runnin' Blue', omdat Jim Morrison weer eens zijn roes lag uit te slapen, besloot gitarist Robbie Krieger zijn beste Dylan-imitatie uit de kast te trekken:

Wachtgeld

Na schooltijd werkte ik als assistent-distributeur bij het verdeelpunt van NRC’s dat, heel handig, gevestigd was bij onze buren. Ik assisteerde de buurvrouw bij het tellen van de kranten voor elke wijk (twaalf in totaal) en als er iemand onverwachts uitviel was ik de joker, ik kon alle wijken bezorgen, het Vughtse stratenplan zat in mijn nog jonge hersens geëtst, je kan me nog steeds midden in de nacht wakker maken en aan me vragen: welke nummers van wijk 7, en dan dreun ik zo de straten op, met de bijbehorende NRC-klanten uit de periode 1995-1998.

  

  Hoe dan ook, die kranten werden voor de deur afgeleverd door een heel akelig mannetje in een bruin autootje, een mannetje met onder meer een drankprobleem en misschien ook wel andere problemen, daar zal hij inmiddels wel van verlost zijn aangezien hij waarschijnlijk niet meer leeft.
  Dankzij dit mannetje konden we vaak op het grasveld aan de overkant, op het terrein van een instituut voor dove kinderen, betaald voetbal spelen. Was die man namelijk meer dan een half uur te laat, dan kregen alle bezorgers die vruchteloos op hun krantjes hadden zitten wachten, ‘wachtgeld’ uitbetaald.
  Ja kinderen, dat waren de jaren negentig in optima forma: nog geen smartphones of dat soort onzin, maar gewoon lekker gezond tegen een balletje trappen en er ook nog voor betaald krijgen, kom daar tegenwoordig nog maar eens om.
  Natuurlijk was het ook wel eens rotweer en wat deden we dan, als die chauffeur weer eens ergens tussen Best en Vught in een café was blijven hangen? Dan zaten we wat in de werkruimte en draaiden we muziek, met name punkmuziek, dat was in die tijd nogal in. 

  Het was de tijd van wijde broeken die onder je kont hingen en skateboarden en alles heel relaxed of juist a-relaxed vinden. Nu had ik geen wijde broeken en ook geen skateboard maar wel interesse in die punkmuziek, dat klonk wel vrolijk en energiek. Iemand leende me een cd’tje van Green Day die ik op mijn zolderkamer op een bandje kopieerde en zo ongeveer de soundtrack van de zomer van ’95 werd.
  

  Een paar jaar later was die hele punk-hype alweer voorbij, mijn leeftijdsgenoten luisterden nu naar hardcore, wat ik persoonlijk ongelooflijke teringherrie vond, bovendien had ik al een andere afslag genomen, naar het verleden, en dan met name de jaren zestig, maar dat is weer een ander verhaal.
  Van veel van die punkbandjes uit die tijd hoorde je nooit meer wat, maar Green Day bleek een lange adem te hebben, ik zag nog wel eens wat voorbij komen op tv en las dat ze nu zelfs de reden vormen dat Donald Trump, het oranje wangedrocht dat is voortgekomen uit het onheilige huwelijk tussen de media en het kapitalisme, de wandelende reclamespot voor zichzelf, een sirene met gouden haarlak die de westerse samenleving op de klippen zal laten lopen, dat diezelfde Donald Trump weigert om naar de Super Bowl te komen omdat Green Day in de rust een liedje gaat spelen.
 

  ‘I’m anti-them’, zei de Donald in zijn gebruikelijke kleutertaaltje, ‘all it does is sow hatred.’
  Het zou grappig zijn als het niet zo treurig was.
 

  Ik googelde Green Day en warempel, daar zijn ze weer, dertig jaar ouder maar nog vol energie, met een liedje waarin ze de ICE-waanzin in Minnesota benoemen.
  Ze zijn al die tijd gewoon lekker doorgegaan en nu is het moment aangebroken dat ze precies de juiste mensen op de juiste plek zijn, oudere punkjongeren die tijdens de Super Bowl een miljoenenpubliek de waarheid in het gezicht kunnen smijten.

Een neus voor dingen

Het is een liedje dat naar je zwaait. Je strompelt al dagen door de woestijn en dan zie je in de verte een vriend met een koelbox, vol met verse kaasjes en een sixpackje bier.

 
Soms is iets helemaal goed.
 
Een willekeurige alinea uit Turks Fruit, een schilderijtje van Picasso. Ik weet vrijwel niets van de band Wilco en ik heb er ook geen andere muziek van. Alleen de cd Yankee Hotel Foxtrot met daarop onder meer het liedje Ashes Of American Flags. Zeker twee keer per week zing ik in mezelf:
 
I want a good life with a nose for things
The fresh wind and bright sky to enjoy my suffering
 
Waarom precies die twee zinnen een leven lang bij je blijven en je duizenden anderen vergeet, dat is het grote geheim. Het zal aansluiten bij iets dat in je leeft. Een gevoel dat je wezen uitmaakt, of een sterke herinnering.
  De sfeer van een perron met wat kluitjes mensen, een pinautomaat naast het station, waar je vijfentwintig gulden pint en de hele avond mee vooruit kan, inclusief een vette hap in een nachtsnackbar, die mooi is in z’n lelijkheid. 

  De leugens die je jezelf op zo'n avond vertelt, leugens die niets anders zijn dan wensen. 

Dammen opwerpen

Afgelopen weekend werd ik op de Vughtse radio geïnterviewd over mijn dorpsdichterschap, het gesprek is hier terug te luisteren. Het ging onder meer over de vraag: wanneer is een gedicht af? Een vraag die je kan uitbreiden tot: wanneer is een gedicht goed?

  

  Ik moest daar weer aan denken toen ik wat teksten van de filosoof Adorno zat te lezen. Zijn Minima Moralia is een verzameling van 152 korte, afgeronde bespiegelingen over 'het beschadigde leven', in de ruimste zin van het woord. Over schrijven schrijft Adorno in bespiegeling 51 ('Achter de spiegel'):

[... zelden is het afzonderlijke woord banaal. De afschuwelijkste clichés zijn eerder combinaties van woorden [...] geheel en al, door dik en dun [...] in die woordcombinaties kabbelt de trage stroom van de verschraalde taal, in plaats van dat de schrijver door precisie in het uitdrukken er dammen tegen opwerpt die onontbeerlijk zijn, wil taal tot bloei komen. 

Dit lijkt me een hele aardige maatstaf om poëzie mee te beoordelen. Met name die 'trage stroom verschraalde taal' is een fenomeen dat je vaak bij amateur-dichters tegenkomt. Zo zwoegde ik me onderweg naar de radiostudio door een taai winterlandschap heen. Een landschap dat bij veel mensen gevoelens losmaakt, waaronder mensen met poëtische neigingen. Ik citeer enkele strofen uit verschillende recent geplaatste gedichten op gedichten.nl:

Zonnestralen breken voorzichtig
door de wolken, hun licht streelt bevroren
takken en glinstert op het ijs. Mijn gedachten worden
meegevoerd door de stilte, elke ademhaling een gesprek met de winter.

(Uit: 'Winterse stilte', CB)

Langzaam komt leven op gang
op nu verstijfde vaarten.
De dag neemt zijn eigen
winterse tempo aan
met uitgestorven velden.

(Uit: 'Winterdag', Egbert Jan van der Scheer)

Maanlicht over het droomland

flirt verlegen met een waarheid
een ander palet in tijdloos gaan

een witte serene maagdelijkheid
geeft kennis van een eigen stijl
woorden herhalen zich onhoorbaar

(Uit: Januarinacht, Florian van Driesteveld)

Met name de eerste twee strofen vallen onder de 'trage stroom verschraalde taal' van Adorno: zonnestralen die door wolken breken, uitgestorven velden, leven dat langzaam op gang komt. Je hebt het al honderd keer eerder gelezen. De laatste strofe valt onder een andere categorie die ik vaak bij collega-amateurs tegenkom: de diepzinnig klinkende vaagtaal. Wat betekent 'een ander palet in tijdloos gaan'? En wat zijn woorden die zich 'onhoorbaar herhalen'? 

  Probleem bij de tweede valkuil is dat je toch steeds een beetje twijfelt: is dit wartaal, of ontgaat mij gewoon de diepere betekenis? 

Laten we voor het contrast een gedicht van een professional erbij pakken. 'Park in de winter', door Bertus Aafjes:

Het park ligt wijd en zijd onder de sneeuw
en rond de zwarte groeve van de takken
zweeft als een lassoworp de vlucht der meeuw.
De kleine vijver is inktzwart en stil,
als hoedde hij een kleinodie, het slijk.
De zomerboot, een dodenbark gelijk,
ligt bij het tuinhuis, even zwart en stil

  Eerlijk is eerlijk: een park dat 'wijd en zijd onder de sneeuw ligt', houdt ook niet over. Maar al snel wordt het interessanter. Die meeuw die vliegt als een lassoworp is al heel aardig, maar de uitsmijter is die zomerboot als dodenbark. 

  Het bootje dat onder een warme zon zo'n gezellige aanblik bood, is in het seizoen van de dood zwart en stil geworden. Het is alleen nog voor te stellen als middel om gestorvenen naar hun laatste rustplaats te brengen. Daarbij is 'dodenbark' ook een mooi archaïsch woord, dat meteen beelden oproept van een stemmig glijdend bootje, sneeuw die dwarrelt, een weduwe met een van rouw verstijfd gelaat die de winterwind trotserend op de achterboeg zit. 

  Dat is dus een verschil tussen matige en sterke poëzie. Blijft nog over het fenomeen dat veel mensen die amateur-gedichten prachtig vinden en niet onder de indruk zijn van zo'n gedicht van Aafjes. Dit fenomeen is uitgebreid geanalyseerd door de schrijver C.S. Lewis. 

   Volgens Lewis vinden veel mensen cliché's juist heel prettig, omdat ze de lezer het 'werk van het waarnemen' besparen. Iemand die in de trein een pulp-detective zit te lezen, stoort zich er niet aan als de boef wordt omschreven als 'iemand die zijn eigen moeder nog zou verkopen'. Zo'n cliché zegt niets anders dan dat de boef een boef is, wat de lezer al weet. Hij hoeft zich niet in moeilijke psychologie te verdiepen of metaforen te verwerken. De boef is een boef, door naar de volgende zin die eigenlijk niets vertelt, en zo sjeest de lezer een 'spannend' boek door, dat hij na twee dagen weer compleet vergeten is. 

  

  Op dezelfde wijze vinden veel mensen het waarschijnlijk wel prettig om te lezen over 'uitgestorven velden met een deken van sneeuw'. Het is zo'n afgesleten beeld, dat de meeste lezers er waarschijnlijk niet eens meer een beeld bij hebben. In feite lezen ze: 'het is winter'. Ze kijken naar buiten en verdomd: het is inderdaad winter. Dat kan zo'n dichter toch maar knap verwoorden. 

Fruit van het kwaad

In de roman Mansfield Park van Jane Austen botsen twee levensbeschouwingen op elkaar. Aan de ene kant is er de Engelse 'landed gentry', de bewoners van het grote landhuis uit de titel. Deze personages zijn typische Austen-personages: ze hebben alle tijd van de wereld om elk gevoel en elk gebaartje eindeloos te analyseren.  

  Hier tegenover staan een broer en zus die in Londen zijn opgegroeid. Dit zijn vlotte babbelaars, die ironische grapjes maken over het geloof, die charmeren en flirten op een manier die de hoofdpersoon, Fanny Price, bijzonder tegen de aartsconservatieve borst stuit. 

  Het is de achttiende eeuw tegenover de negentiende eeuw, waarbij de laatste wordt gekenmerkt door de bezige bijtjes, de carrièremakers, de commercie, het wereldwijde kapitalisme, oftewel: de tijd waarin we nog steeds leven.

  In het boek 21 lessen voor de 21e eeuw, schetst Yuval Noah Harari een mogelijke toekomst als de automatisering de komende vijftig jaar rap verder gaat. Er zal steeds minder werk zijn, terwijl de welvaart voor een groot gedeelte wordt gecreëerd door de robots. Misschien krijgt iedereen een basisinkomen, zonder daarvoor nog veertig uur in de week in een kantoor met data te hoeven schuiven.

  Maar wat gaan we dan doen met al die tijd?

  Misschien gaan we terug naar de landed gentry van de achttiende eeuw, maar dan voor iedereen, in plaats van een paar rijke families die overzeese gebieden hebben geplunderd. 

  De vraag is alleen: kunnen we dat wel? Zijn we na twee eeuwen kapitalistische propaganda niet te veel ingesteld op bezig zijn, bezig zijn tot we erbij neervallen, en wordt iedereen helemaal gek als hij eerst een halve dag visite moet ontvangen, om daarna een wandeling door de tuin te maken, 'als dat niet te vermoeiend is'? 

  Persoonlijk zie ik zo'n toekomst wel zitten, maar ik twijfel over de rest van de mensheid. 

  Voorlopig lijkt het er bovendien op dat we weer de andere kant op aan het bewegen zijn, de oranje baviaan in het Witte Huis wil zo snel mogelijk terug naar begin twintigste eeuw, waarin supermachten rustig andere landen konden 'annexeren' en oliebaronnen en andere kapitalistische criminelen de dienst uitmaakten. 

  Gelukkig is er ook nog een andere traditie, de traditie van de troubadour, die woorden geeft aan deze waanzin, al is er bij die woorden soms wel een 21e eeuwse vertaling nodig:

killing people from a distance in an instant
at the insistence of a president
with a black mail gun to his head for the fun that he had in the dark ages
pages and pages and pages and pages 
they thought they'd get away with it
the minimum wage is outraged with it
they're gonna burn somebody at the stake for it
fruit of the doom
oranges and grapists
hold on to yer vapes kids

Bovenstaande 'pages' verwijzen waarschijnlijk naar de Epstein files, Trump is getransformeerd tot een sinaasappel in de tuin van Eden en 'grapists' is internettaal voor verkrachters, aangezien berichten met de juiste term automatisch door YouTube worden verwijderd. 

Rens en ik op het schoolplein

Dag Moniek met je elastiek

koningin van het touwtje
springen
 
Dag Ramon
met je reuzenbom
die knikker wilden we winnen
 
Ze rinkelen fijn
als de middag verdwijnt
en ik ben weer wat vergeten
 
Mama schudt haar hoofd
omdat ze niet gelooft
dat we zoiets deden
 
Rens en ik
met die reuzenbom
maar dat is alweer uren geleden
 
Papa zoekt het uit
is naar verluid
aan zijn onderzoek begonnen
 
Zoek Rens en mij
maar op het schoolplein
de zon gaat nog niet onder 

Vrije vertaling van:
 

 

Verschenen in Woonjournaal, magazine van woonstichting Charlotte van Beuningen.