Ontluistering

Foto: Airam Dato-on

Michel Houellebecq schrijft romans over mensen die ontheemd door het geïndividualiseerde, geglobaliseerde en dood-gemanagede Westen van de post-sixties dwalen.  Zijn mannelijke hoofdpersonen hebben geen idealen, geen zingeving, proberen overeind te blijven door in hun emotionele woestijn van sensatie naar sensatie te springen, van seks naar een lekkere maaltijd, van drank naar een sigaret.

  In Serotonine (2019) is een van de grootste dagelijkse problemen waar de verteller mee worstelt bijvoorbeeld het vinden van een hotel waar nog gerookt mag worden:

... ik had me nog niet de guerilleroachtige bedrevenheid eigen gemaakt waardoor rookdetectors me later geen ontzag meer inboezemden: als het kapje eenmaal van het apparaat is geschroefd, volstaan twee stevige knijpbewegingen met de zijsnijtang om het elektrische circuit van het alarm uit te schakelen en geen haan die ernaar kraait. 

Ergens halverwege de roman heeft Houellebecq het perfecte beeld te pakken van de verdwaasde moderne westerling, die geen idee meer heeft in wat voor wereld hij terecht is gekomen. Het beeld komt uit een van de meest walgelijke uitvindingen van hetzelfde Westen, de intensieve bio-industrie:

... in de vanuit de hoogte met sterke halogeenlampen verlichte loodsen probeerden duizenden kippen te overleven, dicht op elkaar gepakt, er waren geen hokken, het was een 'scharrelpluimveehouderij', ze waren kaal en uitgemergeld, hun opperhuid was geïrriteerd en wemelde van de bloedluizen, ze leefden temidden van de rottende kadavers van hun soortgenoten en vulden elke seconde van hun korte bestaan - maximaal een jaar- kakelend van doodsangst. [...] het was het eerste wat je opviel, dat onophoudelijke gekakel die permanente blik van paniek waarmee ze je aankeken, die blik van paniek en onbegrip, ze vroegen niet om medelijden dat zouden ze niet hebben gekund maar ze begrepen het niet, ze begrepen de omstandigheden waaronder ze moesten leven niet.

Met name die laatste zin is ook van toepassing op de personages die Houellebecqs romans bevolken. Ze weten dat ze na school een carrière na moeten streven, dat ze in bloedeloze gebouwen zinloze vergaderingen bij moeten wonen, dat ze zichzelf als een project moeten beschouwen, maar het werkt niet, er ontbreekt iets, een natuurlijke omgeving, een inbedding in een traditionele cultuur, wat leidt tot eindeloze paniek en steeds moedelozer gekakel.

  Maar die uitgemergelde kippen zijn natuurlijk niet alleen maar een beeld van iets anders, ze zijn ook gewoon een beeld van zichzelf. Het is iets wat bestaat, vlak onder onze neus en waar niemand een moer om geeft.

   Dat is uiteindelijk nog wel het meest ontluisterende in een boek dat aan ontluistering geen gebrek heeft. 

Ontsnapping

pixels, Matthias Zomer

Het was druk bij de afdeling Oogheelkunde. Omdat de bankjes in het midden van de wachtruimte vol waren, ging ik zitten aan een tafeltje dat aan de zijkant in een soort nis lag. De deur van de behandelkamer naast mijn tafeltje ging open, er schuifelde een oude mevrouw met een rollator naar buiten. 

  'Over een kwartier roep ik u weer,' schreeuwde een meisje in een witte jas. 'U kunt hier even wachten.'

  Zodra het meisje weer in de behandelkamer was verdwenen, zette de mevrouw met de rollator het op een lopen. 

  Ze had haar ontsnapping echter slecht getimed, toen ze halverwege de gang was ging de deur alweer open en kwam het meisje weer naar buiten. Misschien had ze al onraad geroken, ze rende langs me heen en kwam een minuut later met de mevrouw terug.

  

  'Hier even wachten,' schreeuwde ze nogmaals in haar oor. 'U bent nog niet klaar.'

  

  De hele wachtruimte had de ontsnappingspoging met interesse gevolgd. Alles was ineens een stuk interessanter geworden: we hadden nu een missie. Deze dame ging niet nog een keer ontsnappen. De mevrouw leek zelf ook in de gaten te hebben dat ze onder surveillance stond, vijf minuten lang zat ze boven op haar rollator sereen voor zich uit te staren.

  Ik had juist mijn schaak-app geopend, toen er gemurmel van de bankjes opsteeg. Afwezig hief ik mijn hoofd op, als in een waas kwam de mevrouw weer langs stiefelen. Even overwoog ik om me als een American Footballspeler voor haar rollator te werpen. Dit zou me misschien wel een staande ovatie van de anderen wachtenden opleveren, vol trots zouden we onze prooi aan het meisje in de witte jas overhandigen. 

  In plaats daarvan schoof ik een pion van E2 naar E4, ik was ontmaskerd als een beroerde bejaardenvanger. 

De juiste richting

rgbstock, rkirbycom

Op de bruiloft van mijn broer sprak ik met mijn oom over psychoanalyse. Een lange loopbaan als psycholoog had hem geleerd dat er aan de meeste mensen niet zo heel veel te veranderen is. 

  ‘Bij de behandeling moet je er vooral zijn voor de ander. Op die manier kun je ook het lijden verlichten. En soms kun je een klein duwtje in de juiste richting geven.’
  

  Achter ons stond de bruid met haar vriendinnen op housemuziek te hossen, de eerste polonaises werden ingezet. Het was nog warm en licht in de bossen van Oisterwijk. Omdat niet ver bij ons vandaan een brand was uitgebroken rolden brandweermannen alvast wat slangen om het hotel-restaurant uit. 
  De brand bereikte ons niet, de polonaise kon rustig doorgaan. 
  Het lijden verlichten en af en toe een duwtje in de juiste richting, dat lijkt me ook een uitstekend richtsnoer voor een succesvol huwelijk. 

Monument

Pixabay

Reeburgpark in herfstzon

Waar net de dagelijkse strijd begon

Tussen vriendjes uit de vierde klas

'Ik weet zeker dat het een doelpunt was!'

Zeven jochies vliegen heen en weer

Om de bal tussen de jassen te jassen

Dan vliegt hij tegen een zwarte steen

Aan de rand van het verhitte strijdtoneel.

 
Net op school nog spelling gedaan
Trekken de ge-etste letters hen aan
‘Ster-ker’ spelt er één gespannen.
‘Dan de dood’ vult de ander aan.
 
'Dat gaat over de oorlog,' weet de slimste
'Dat je niet moet moorden,' fluistert de zachtste 
'Maar wij hebben gewonnen,' roept de felste
'Laten we maar spelen,' besluit de wijste.
 
De bal rolt door, de steen blijft staan
Als monument voor wat gebeurt
Als spel in ernst overgaat.

Studietijd

Foto: Susanne Marx

In de voortuin zat een jonge merel tussen de hortensia's. Zo'n bruin bolletje dat nog niet kan vliegen en door zijn ouders gevoed moet worden. Die ouders zaten veilig in een nestje, hoog in een boom bij de buurman. Met gevaar voor eigen leven zeilden ze steeds naar beneden om hun nageslacht een worm in de bek te duwen.

  

  Na een paar dagen zat het bolletje bovenin de rododendron: hij was op kamers gegaan. Iets veiliger voor katten, maar echt vliegen wilde nog niet lukken. Weer een paar dagen later was hij nergens meer te bekennen. Ook het nest in de boom van de buurman was verlaten. De rode terror-kater kwam vanaf het einde van de straat aanwandelen. 

  'Weet jij hier meer van?' vroeg ik aan het beest. Hij staarde naar de rododendron, ik meende teleurstelling in zijn groene ogen te lezen. Mismoedig sjokte hij door naar de volgende voortuin, er was vast nog wel ergens een gesjeesde student te vinden. 

Shakespeare

RGB Free, by joeldinning

Nadat A.F.Th van der Heijden in 1996 'het laatste deel' van de Tandeloze Tijd-cyclus publiceerde, begon hij aan zijn nieuwe mega-cyclus: Homo duplex. Deze serie ging in 2003 van start met de Movo tapes. Ondertussen lijkt die nieuwe serie een stille dood gestorven en zijn er alweer meerdere boeken verschenen die aanhaken op het Tandeloze Tijd-universum.

  

  Ik kan me herinneren dat Max Pam bij elk deel van Homo duplex Van der Heijden het goedbedoelde advies gaf om onmiddellijk met het project te stoppen, omdat het steeds onbegrijpelijker begon te worden. Ook Arnon Grunberg was er niet kapot van, die las een boekje van de cyclus en sprak over 'uitingen van een verwarde kabbalist.'

  Onderdeel van het probleem was onder meer het uitgangspunt. De cyclus draait rond de god Apollo die in mensengedaante eind twintigste eeuw over de aarde wandelt en iemand wil opvoeden tot het 'ontketenen en leiden van de Wereldstaking.'

  Dit is een wat abstract en ongeloofwaardig gegeven. In de Movo tapes zien we bijvoorbeeld hoe Apollo als pornofotograaf betrokken is bij de conceptie van een jongetje dat later in een eigentijd Oedipusverhaal moet figureren. Het leidt tot een heleboel vergezochte toestanden waarbij steeds op de achtergrond de vraag blijft spelen: hoe weet Apollo nou zo zeker dat al dit gedoe tot een 'Wereldstaking' gaat leiden?

 In Het schervengericht, waarvoor Van der Heijden in 2007 de AKO-literatuurprijs won, zien we een ander verhaal waar Apollo bij betrokken zou zijn geweest. Eind jaren zestig zou hij Charles Manson hebben aangezet tot zijn waanzinnige moordpartijen in Los Angeles, door hem een 'apocrief' Beatlesnummer toe te spelen. Dit is een variatie op wat er werkelijk gebeurd is, Manson scheen geobsedeerd te zijn door het nummer Helter Skelter van The White Album.

  Ook bij deze verhaallijn is het weer de vraag hoe die Wereldstaking er dan precies uit zou zien en waarom een Beatlesliedje dat allemaal teweeg zou kunnen brengen. Deze vragen op macroniveau beletten echter niet dat er op microniveau in alle Homo-duplex boeken gigantisch veel te genieten valt. Ook al slaat het uiteindelijk nergens op, door zijn fantastische stijl en verbeeldingskracht vlieg je toch door die boeken heen. Als Van der Heijden beschrijft hoe Charles Manson (in het boek 'Maddox') in de gevangenis het niet bestaande Beatlesnummer 'Hurly Burly' op een gitaar tokkelt, krijg je toch de neiging om het nummer op Youtube op te gaan zoeken:

De gitaarintro leek op die van 'Working Class Hero', maar had een lager tempo. Dacht Remo Lennons aarzelend slepende stem voor Maddox' gruizige geluid in de plaats, dan riep de zang reminiscenties op aan 'Strawberry Fields Forever' [...] 

Wanneer Apollo John Lennon een briefje schrijft om hem te verleiden een nummer met Shakespeare citaten op te nemen, besluit hij met:

'ps - Zelfs bij Bob Dylan is Shakespeare in the alley.'

Dit laatste is een verwijzing die vijfennegentig procent van de lezers waarschijnlijk helemaal niets zegt, maar als Dylan-liefhebber hoor je meteen de regel uit Stuck Inside of Mobile with the Memphis Blues Again:

Well, Shakespeare, he's in the alley

With his pointed shoes and his bells

Speaking to some French girl

Who says she knows me well

Het zijn dit soort dwarsverbandjes die veel Van der Heijden-romans iets eindeloos uitdijends en vormeloos geven en hem ook op kritiek komen te staan. Maar Van der Heijden verwijten dat hij wat moet schrappen en een strakkere plot moet bouwen, is net zoiets als een jazzmuzikant verwijten dat hij eens moet kappen met improviseren en gewoon coupletje-refreintje-coupletje moet spelen. 

Vooruitgang

RGB Free, by CDW0107

De fabrieken tussen de Dieze en het Bossche spoor hebben plaats gemaakt voor culturele hotspots. We drinken bier aan een houten tafel op de plek waar ooit de veevoederfabriek stond. We kijken uit over het water, waar geen schepen vol grondstoffen meer aan komen varen. Deze zijn vervangen door feestboten, eentje ligt aan de overkant afgemeerd, op dek vindt een striptease plaats.

  Vol ontzag kijken we naar een jongeman die en plein public zijn shirt uittrekt en een aanstaande bruid in zijn gespierde armen neemt. Dit is een man die werkelijk op het scherpst van de snede leeft. In deze tijden halfnaakt een onbekende vrouw in het openbaar optillen, daar is moed voor nodig. 
  

  De bruidegom hebben we al eerder over het voormalige industrieterrein zien dwalen. Hij heeft een roze smurfenmuts op en wordt geschaduwd door een vriend die geen centimeter van zijn zijde wijkt. De andere mannen van het groepje hobbelen een beetje halfslachtig achter dit dynamische duo aan.
  De vriend van de bruidegom heeft de striptease aan de overkant van het water ontdekt. Ze verschuilen zich achter het hekwerk langs de vaart, de bruidegom tuurt met zijn smurfenmuts op tussen de palen naar de bezigheden van zijn aanstaande vrouw. Die lijkt zich uitstekend te vermaken. De vriend van de bruidegom buigt zich naar hem toe en fluistert wat in zijn oor. 
  ‘Je kan het nog afzeggen,’ stel ik me zo voor dat hij zegt. ‘Dan kunnen we gewoon weer elke zaterdag samen gaan zuipen.’ 

  Zijn smurfenmuts is half afgezakt. Hij zit met zijn rug naar de striptease, staart de culturele hotspot in waar mannen met hoge ruggen moeilijk bier zitten te drinken. Misschien stond zijn opa hier ooit veevoer te mengen, zonder zich enige zorgen te hoeven maken over strippers op plezierboten.