Waar

RGB Free, by Lusi

'Wat maakt iemand een goede wetenschapper?' vraagt Coen Verbraak in zijn nieuwe serie van koekeloeren in de ziel.

  'Nieuwsgierigheid', antwoorden enkele wetenschappers.

   'Is Albert Verlinde dan ook een goede wetenschapper?' vraagt Verbraak.

Misschien had een taalwetenschapper hem op het onderscheid tussen nieuwsgierigheid en weetgierigheid kunnen wijzen: het eerste is een ziekelijke zucht naar roddels, achterklap en sensatie, het tweede een zeer te prijzen verlangen om te doorgronden hoe alles precies in elkaar steekt.
  De wetenschapper is op zoek naar het verhaal achter het leven, Albert Verlinde is op zoek naar het verhaal achter je vieze onderbroeken.

  Maar genoeg over Albert Verlinde.

  Soms denk ik een uurtje na over de verschillen en de overeenkomsten tussen wetenschap en kunst. Dit hangt samen met mijn obsessie over het verschil tussen literatuur en lectuur. Een klassieke definitie van deze twee disciplines is dat literatuur de werkelijkheid probeert te doorgronden, terwijl lectuur je juist aan de werkelijkheid laat ontsnappen. In het doorgronden van de werkelijkheid lijkt literatuur een broertje van de wetenschap te zijn. Een nogal voor de hand liggend verschil is natuurlijk dat een wetenschapper daadwerkelijk proefjes doet om te controleren of zijn hypothese hout snijdt, terwijl een schrijver alleen maar achter zijn bureau de juiste woorden probeert te vinden.
   Toch ben je in beide disciplines ongeveer naar hetzelfde op zoek. De wetenschapper probeert de werkelijkheid te vangen in universeel geldende formules (F is altijd m maal a), de kunstenaar probeert hetzelfde te doen, maar dan vertrekkend vanuit de ervaring:

  Gedichten zijn toverformules, waarmee de goede lezer als een alchemist aan de slag kan. Een gedicht kan in het bestek van twee visitekaartjes het wereldraadsel aanraken, juist omdat de lezer het grootste deel van het werk doet.

  - aldus Ingmar Heytze

  Zoals Newton met zijn wetten al die hysterische beweging op de hele aardbol in drie elegante regeltjes gevangen heeft, zo kan een getalenteerde dichter al die hysterische observaties, emoties, indrukken, herinneringen en associaties in je hersenpan tijdelijk terugbrengen tot een paar elegante regeltjes:

   Eén geliefde
   nam een hond om haar angst te bewaken
   een ander een huis
   een derde een man.
   Het leven is verdrietig onvolledig
   bang voor volledigheid
   en tegelijk begerig
   bestieren we ons bestaan.

  - aldus Remco Campert.

Een hond om je angst te bewaken is niet hetzelfde als F=ma, maar beide zinnen zijn wel even waar.

Paljas

Foto: Wikipedia

Ik zit in de zon en ik lees Poppy en Eddy en Manon en Roy Harper van Herman Brusselmans. Ik weet nog dat ik de eerste keer een boek van Herman Brusselmans las. Dat was op vakantie, een vriend van mij las het boek Vrouwen met een IQ en dat vond hij geloof ik wel het grappigste boek dat hij ooit gelezen had.

  De boeken van Herman Brusselmans zijn meestal een aaneenschakeling van kletspraat, borstklopperij, gewelddadige uitbarstingen richting vrouwen, allochtonen en homo's, lofzangen op vrouwen die hem in de steek hebben gelaten en hiertussen verstopt bijzonder rake inzichten over de menselijke conditie.

   In Poppy en Eddy en Manon en Roy Harper gaat Brusselmans bovendien op de meta-tour: hij babbelt voortdurend over het boek dat hij aan het schrijven is en dat je tegelijkertijd aan het lezen bent, hij laat personages verdwijnen en weer terugkeren en doet geen enkele moeite om een suspension of disbelief te creëren, zoals dat in de filmwereld heet.

  Wat Brusselmans hiermee laat zien, is dat schrijven voor hem vooral een overlevingsmechanisme is. Door de wereld voortdurend bij elkaar te fantaseren, wordt zij leefbaar. Het doet me denken aan een filmpje van Reve, die door een Nederlandse cameraploeg wordt opgezocht op zijn Franse 'Geheime Landgoed'.
  De buurvrouw van Reve heeft een overstroming gehad, wat de grote volksschrijver doet uitbarsten in een parabel over de koningin. De ironie ligt er dik bovenop, maar je hebt bij schrijvers als Brusselmans en Reve toch sterk het idee dat het ironische van hun ironie vooral is dat het uithangen van de ironische paljas het enige is wat tussen hen en de psychiatrische opvang instaat.

Bestseller

RGB Free, by weirdvis

Het wordt tijd dat ik een bestseller schrijf. Ik heb het afgelopen jaar intensief aan marktonderzoek gedaan en ik weet nu waar mijn boek over moet gaan. Via een geheim algoritme ben ik erachter gekomen aan welke eisen een verhaal moet voldoen om een geheide bestseller te worden. De hoofdpersoon van mijn boek wordt een allochtoon die in het verkeerde lichaam is geboren.

  Hij ziet eruit als een Turk, maar hij voelt zich een Chinees.

  Dit leidt ertoe dat hij uitgestoten wordt door de Turkse, Chinese en Nederlandse gemeenschap. Ook is hij homofiel en krijgt hij halverwege het boek te horen dat hij geadopteerd is: hij blijkt een eigenlijk een Griek te zijn die zich ten onrechte een Turk in een Chinees lichaam waande. Deze openbaring doet hem beseffen dat hij geen Chinees is, maar een Chinese vrouw in een ten onrechte voor Turks aangezien mannenlichaam.
  De apotheose van het boek bestaat uit de heldhaftige inspanningen van de hoofdpersoon voor openbare toiletten voor Chinese vrouwen in ten onrechte voor Turks aangeziene, maar feitelijk Grieks zijnde mannenlichamen.

  Mocht je ondanks deze dramatische en maatschappelijk relevante thematiek toch niet geïnteresseerd zijn in mijn boek, dan ben je overduidelijk een vuile seksistische, homofobe en racistische Chinese-vrouwen-in-ten-onrechte-voor-Turks-aangeziene-maar-feitelijk-Grieks-zijnde-mannenlichamen-hater.

Mijn bal

Foto: Wikipedia

De documentaire Becoming Zlatan was bijzonder vermakelijk, maar liet wel zien dat de titel een flinke miskleun is. De suggestie wordt gewekt dat Zlatan bij Ajax 'Zlatan' werd, een idee dat je na tien minuten kijken al de prullenbak in kan gooien. De Zlatan die op negentienjarige leeftijd naar Amsterdam reist is al honderd procent Zlatan.

  'Meestal kan ik wel snel tot spelers doordringen', zegt voormalig teammanager en mensen-mens David Endt in de documentaire. 'Maar bij Zlatan stuitte ik op een muur.'

  Als de documentaire zijn naam recht had willen doen, dan had het beeldmateriaal van een pak 'm beet tweejarige Zlatan moeten bevatten.
  Een klein Zlatantje dat door zijn veeleisende vader ergens gedachteloos in een Zweeds parkje op het gras wordt gedumpt, waarna een ouder kind ook nog eens zijn geliefde speelgoedbal afpakt. En Zlatan een inzicht heeft: niemand gaat hem helpen en ballen komen niet uit zichzelf terug.

Over literatuur, lectuur, meerkoeten en Gerard Reve

RGB free, by TACLUDA

Hoe is het leven op aarde begonnen? De huidige wetenschappelijke inzichten spreken van een RNA world: zo'n 4 miljard jaar geleden is een RNA-molecuul (laten we hem Adam noemen) zichzelf door stom toeval gaan repliceren. De kopieën van dit RNA-molecuul deelden zich ook weer: een blind proces dat ooit spontaan op gang is gekomen en nooit meer is opgehouden.
  Het aardige is nu dat sommige van die kopieën dankzij spontane mutaties eigenschappen kregen waardoor ze zich nog efficiënter gingen delen dan hun broertjes en zusjes, en zo is een survival of the fittest-situatie ontstaan.

  Ik moet vaak aan het eerste delende RNA-molecuul denken als ik in het parkje naar een familie meerkoeten zit te loeren. Wat zijn die meerkoeten anders dan RNA-moleculen met vleugeltjes, oogjes en een bek? De natuurlijke selectie heeft er gedurende miljarden jaren voor gezorgd dat er allerlei fantastische kopieën zijn ontstaan met eigenschappen die ervoor zorgen dat ze zich uitstekend repliceren.

  De meerkoet is zo ontwikkeld, dat hij voor zijn eigen kopieën gaat zorgen. Vader en moeder meerkoet zwemmen bezorgd rond hun kroost, corrigeren het als het te ver weg dreigt te zwemmen, voederen het.
  Door natuurlijke selectie hebben sommige replicaties zelfs een gevoelswereld gekregen: situatie A wordt door het geavanceerde RNA molecuul geprefereerd boven situatie B.
  Wat ervaart het spinnetje dat over de tafel loopt wanneer je hem een duwtje geeft?
  Ik zou zeggen: bijna niets. Maar wel iets: 'hij vindt het niet prettig', ben je geneigd te zeggen. Hij maakt als een dolle rechtsomkeert.
 
  Die meerkoet-ouders denken waarschijnlijk niet bij zichzelf: 'Verdomme, daar gaat Eppo weer. Waarom kan hij niet eens luisteren?'

  Als ik me hun ervaringswereld probeer voor te stellen, dan zie ik een vage, mistige wereld voor me, waarbinnen ze een gigantische aandrang voelen om vage, mistige brokjes naar binnen te werken, dan wel te voeren, dan wel een tik te geven.
  Ze hebben geen idee waar ze mee bezig zijn, maar ze kunnen zichzelf niet helpen. De aandrang om zich op een bepaalde manier binnen die vage soep van geuren, geluiden en beelden te bewegen is overweldigend. Van binnen is er door blinde affecten gestuurd gedrag, dat er van buiten uitziet als weloverwogen familie-management.

  Dit lijkt me niet uniek voor meerkoeten.

 Bekijk eens foto's van twintig jaar geleden. Wat je op die foto's ziet, komt maar zeer globaal overeen met hoe je het van binnenuit ervoer.
  Op de foto's is alles zo rustig.
  Vanbinnen was het chaos. 
  En dan heb je nog wel een mensenbrein, kan je voorstellen hoe het voor zo'n meerkoet moet zijn.

  Dat essentiële verschil tussen binnen en buiten lijkt me aan de basis te liggen van een van de cruciale verschillen tussen literatuur en lectuur.
  'Ik word door Nederlandse critici in de hoek van de amusementslectuur gestopt', moppert Tim Krabbé vaak. Ik las laatst 'de Grot' van Krabbé, en ik denk dat ik wel begrijp waar die classificatie vandaan komt.
  Krabbé kan goed schrijven. Hij kan een plot in elkaar knutselen, een stad tot leven brengen, een personage uittekenen.
  Maar het blijft buitenkant. Er blijft afstand, je komt nooit echt dichtbij. Vergelijk je het met schrijvers als Gerard Reve of Oek de Jong, dan zie je waar het verschil in zit: zij kruipen veel dichter op de huid van hun karakters.
  Zij houden het niet bij scherpe observaties van hun personages, bij wat gevatte psychologische inzichten.
  Zij kruipen daadwerkelijk de meerkoet in.
  Zij beschrijven hoe de meerkoet het leven zelf ervaart, tot in het kleinste detail, met alle warrigheid, misvattingen, waanbeelden, hysterische emoties en zeldzame momenten van helderheid die daarbij horen.  
  Ze springen heen en weer: van binnen naar buiten, van beschrijving naar directe ervaring, van objectiviteit naar subjectiviteit.
 
  Dat maakt het lezen van literatuur vaak ook zo'n ontregelende, dan wel inzicht gevende ervaring.
 
  Iemand als Krabbé tekent in geuren en kleuren uit hoe een mensen-familie zich gedurende een dagje in het park gedraagt. Reve laat van binnenuit zien dat diezelfde mensen niet veel meer zijn dan door affecten gedreven veredelde RNA-moleculen met een zeer wankele grip op de werkelijkheid, die de helft van de tijd van voren niet in de gaten hebben dat ze van achteren leven.

Sentiment

RGB Free, by sue_r_b

Als ik de naam 'Peter Bosz' hoor, zie ik onmiddellijk een drukke krullenbol voor me die achter een stuiterende bal de dug-out in duikt.
  Dat komt door Jan Mulder. Die had in de jaren negentig een column in de Volkskrant die ik blijkbaar aandachtig las, want ik kan me twintig jaar later nog bijna letterlijk een stukje over Peter Bosz herinneren.
  Het kwam erop neer dat Bosz en Maas, beide spelers van Feyenoord, volgens Mulder een soort tweepersoons sloopbedrijfje op het middenveld vormden. Bosz en Maas, beide niet gezegend met een fantastische techniek, maar wel met een gezonde werklust, van die typische Feyenoordspelers die eigenlijk niet kunnen voetballen maar dat compenseren met driftig geren en gevlieg, werden door Mulder neergezet als twee achterlijke pitbulls die briesend en brullend achter elk balletje aanholden, zodat ze zelfs in de dug-out nog met elkaar om een bal lagen te rollenbollen die al een minuut eerder over de lijn was gegaan.
 
  Bosz & Maas N.V. , voor al uw sloopwerkzaamheden.

  Er zijn mensen die zeggen: 'Wat maakt het uit dat een echte Feyenoorder trainer van Ajax wordt? Dat is allemaal goedkoop sentiment.'
  Tegen die mensen wil ik zeggen: 'Voetbal is sentiment.'
  Haal het sentiment uit het voetbal en je zit te alleen nog maar te kijken naar tweeëntwintig veel te veel verdienende opgeschoten pubers die verder ook niet zoveel te vertellen hebben.
  Dan kan je dus beter een goed boek gaan lezen.

  Voetbal is sentiment, daarom ben je blij als Ajax wint en als Feyenoord verliest. Je zegt toch ook niet tegen een Ajaxsupporter: 'Wat maakt het uit wie er wint? Dat is alleen maar sentiment. Stel je niet zo aan.'

  Peter Bosz was een typisch Feyenoord-middenveldertje dat schopte naar alles wat bewoog en bij voorkeur Ajacieden over de reling keilde omdat hij het voetballend niet op kon lossen. Dat die naar losvliegende balletjes grabbelende 010-pauper nu bij Ajax aan het roer staat, daar word ik dus niet vrolijk van.
  En dat is inderdaad behoorlijk wat sentiment.

Guns 'N Roses

RGB Free, by Marcelo TerrazaFoto

Er was een röntgenfoto van mijn tanden gemaakt en daarop was een gaatje ontdekt. Mijn vorige tandarts wachtte gewoon tot je last had, die maakte nooit een foto.
  Hoewel ik het nut van preventieve actie wel inzie, heb ik gevoelsmatig toch meer met de tweede aanpak. Waarom een kwartier pijn lijden voor iets dat helemaal geen klachten geeft? Eerst maar eens aankijken, dan zien we wel weer verder. Maar dan is het probleem inmiddels natuurlijk veel groter geworden?

Misschien niet. Misschien stap ik over twee weken bovendien wel onder de tram. Dan had ik sowieso nooit last van dat kleine zwarte vlekje gekregen.

  Maar goed.

 Er speelde fijne muziek bij de tandarts, dat scheelt een hoop. 'Patience', van Guns 'N Roses. Dit bracht een cascade van jeugdherinneringen op gang, die zijn eindbestemming vond in een overpeinzing over de route die ik naar school fietste toen ik in de brugklas zat.
  Een stukje door een bos, en dan luisterde ik op mijn walkman blijkbaar naar Guns 'N Roses. Of ik voerde tijdens dat tripje ooit een gesprek over Guns 'N Roses. Of ik dacht tijdens het fietsritje een keer aan een gesprek dat ik weer een jaar eerder had gevoerd, lang geleden in groep 8, over Guns 'N Roses.
  De precieze verbindingen zijn niet meer te achterhalen.

   Zes jaar middelbare school: ook een investering in een toekomst die nog komen moet. Val je in de vijfde klas van een balkon en breek je je nek. Heb je al die informatie voor niets zitten stampen.      
  Ineens sprak de tandarts: 'Dit liedje heb ik ooit aan mijn vader cadeau gegeven. Een singletje. Ik was blijkbaar fan van hen.'

  Ze zei dit tegen de assistente, die begon te giechelen.

  'Misschien wilde je je vader iets duidelijk maken', zei de assistente.

  Deze dentale ingreep begon een specifiek thema te krijgen, maar juist toen ik dit thema voor mezelf wilde formuleren begon de tandarts wel bijzonder verwoed in mijn kies te boren.